Vooraf: Duurzaamheid in de collegezaal?

Heeft het zin om studenten alle Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen (Sustainable Development Goals, SDG’s) in de goede volgorde op te leren zeggen? Is het haalbaar om studenten in de alfa- en gammawetenschappen te leren hoe klimaatverandering onderzocht wordt? Hebben studenten wiskunde baat bij inzicht in processen van maatschappelijke in- en uitsluiting voor hun studievoortgang? Letterlijk genomen is het antwoord op deze retorische vragen ontkennend. Wetenschappelijke disciplines bestaan niet voor niets en de interne logica van theorieën en methodes in een vakgebied is nodig voor een goed begrip van wat onderzoek in een domein inhoudt – ondanks de grote meerwaarde van interdisciplinariteit.

Duurzaamheid wordt door veel studenten en docenten als een thema gezien met vooral een maatschappelijk belang, meer dan als een meerwaarde voor de eigen opleiding. Dat komt voort uit een wat beperkt begrip van wat doorgaans wordt verstaan onder duurzaamheid.

Ten eerste is duurzaamheid veel meer dan een kennisdomein. Bij het werken aan de SDG’s is weliswaar kennis nodig van bijvoorbeeld klimaatveranderingsprocessen, maar belangrijker nog is het besef van de reikwijdte van de oorzaken. Denk aan de manier waarop onze industrie en economie zijn georganiseerd, naast ons gedrag als werknemers en consumenten. Invloed op de processen hangt daarom samen met een fundamentele gedragsverandering van burgers, als ook om een groeiende internationale solidariteit. Dit vraagt om samenwerking tussen klimaatwetenschappers, gedragswetenschappers, communicatiewetenschappers, juristen en historici, om maar een paar disciplines te noemen.

Ten tweede hebben opleidingen zelf een bredere verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van hun studenten dan alleen het bijbrengen van disciplinaire kennis en vaardigheden. Onderzoek onder Radboudstudenten toont aan dat studenten tijdens en vooral na hun studie een positieve impact willen hebben op de wereld, maar vaak niet zien hoe hun opleiding daaraan bijdraagt. Dat betekent niet dat academische studies beroepsopleidingen moeten worden, maar wel dat opleidingen te weinig duidelijk maken wat hun maatschappelijke relevantie is en onvoldoende aandacht besteden aan de bredere competenties die studenten nodig hebben in hun relatie tot de complexe vraagstukken rondom duurzaamheid.

De zeventien SDG’s zijn nooit bedoeld als een verzameling losse doelstellingen die we bij wijze van spreken onderling kunnen verdelen. Ze moeten daarentegen juist worden gezien als communicerende vaten. Gedrag, tradities, cultuur en wetgeving zijn zowel oorzaak als oplossing van veel klimaatgerelateerde problemen, wat van studenten in alle opleidingen – alfa, bèta, gamma en medisch – het vermogen vraagt om die verbanden te zien, de complexiteit van het probleem te ontrafelen én om de systemen en subsystemen te kunnen onderscheiden die een rol spelen in klimaatverandering. En ook onze organisatiewijze van onderwijs en industrie spelen een rol – denk bijvoorbeeld aan de cycli van productie, distributie en consumptie van voedsel en kleding. Dit vraagt van studenten ook het vermogen samen te werken met anderen, te reflecteren op hun eigen rol en die van hun vakgebied.

 

Competenties:

Onderwijs draait om veel meer dan kennis alleen. Studenten leren die kennis reproduceren, maar ze moeten ook verbanden leggen, onderliggende vooronderstellingen ontdekken, conclusies kritisch bevragen. Ze leren onderzoeksvragen en hypotheses op te stellen en te toetsen, ze leren de juiste methode te kiezen, toe te passen en de uitkomsten te evalueren. Gaandeweg ontwikkelen ze zo een academische houding, die van grote meerwaarde is, ook wanneer zij later buiten hun wetenschappelijke discipline werkzaam zijn.

De vraag is wat we eigenlijk verstaan onder die academische houding. Kritisch denken manifesteert zich veelal in het antwoord, maar wat dat exact is, hoe een student dat leert en hoe een docent inzicht kan krijgen in het leervermogen van studenten in deze is minder eenvoudig. Over dit soort vragen gaat het wanneer we het hebben over competenties. Een competentie is de combinatie tussen kennis, vaardigheden en de bijbehorende houding, zoals die tot uitdrukking komt in handelen. Een student is competent als hij of zij zich weet te redden bij het uitvoeren van een complexe taak waarin meerdere vaardigheden en kennisinhouden samenkomen.

Op basis van bestaand onderzoek naar de benodigde competenties voor studenten bij de beantwoording van relevante vraagstukken, onderscheidt het aan de Radboud Universiteit ontwikkelde CARE Framework vier competentiedomeinen:

  • Samenwerken en verbanden leggen.
  • Handelen in complexiteit.
  • Reflecteren op kennis en praktijk.
  • Waarden belichamen.

Deze vier domeinen vertegenwoordigen de onderliggende waarden, houding en vaardigheden van waaruit studenten in hun eigen discipline en daarbuiten betekenisvol kunnen handelen in een complexe wereld.

 

Onderwijssuggesties:

Deze didactische handleiding bij het boek De kracht van verbinding geeft bij alle hoofdstukken suggesties aan docenten hoe in colleges en opdrachten studenten aan het werk te zetten vanuit het thema van de betreffende SDG. Daarbij is steeds een leerdoel geformuleerd dat vooral gericht is op hogere-orde denkvaardigheden van studenten en waarin wordt beoogd een relatie te leggen tussen deze SDG en andere duurzaamheidsvraagstukken, zodat de opdracht in beginsel voor elke discipline relevant is.

In een apart kader gaat elk hoofdstuk nader in op de specifieke doelstelling en hoe die zich verhoudt tot de andere SDG’s, om zo de docent een achtergrond te geven om met de studenten in gesprek te gaan en verbanden te leggen met het eigen vakgebied. Het leerdoel en de opdracht worden in een tweede kader verder verdiept, de ene keer met aandacht voor het inhoudelijke domein van de specifieke SDG, een andere keer om concepten te belichten die nuttig zijn bij de analyse van deze en andere SDG’s, zoals bijvoorbeeld een netwerkanalyse. En soms krijgt in een opdracht de afbeelding van een kunstwerk extra aandacht. Elke reportage in het leerboek omvat zo’n afbeelding, met in deze handleiding bovendien een voorstel dit werk te behandelen aan de hand van de Visual Thinking-strategie (zie kader ‘Kunstblik, wat zien we hier?’).

De opdrachten staan of vallen bij de inzet van studenten zelf en gaan uit van het vertrouwen om juist bij een vrijere en open opdracht te durven zoeken naar antwoorden op complexe vraagstukken. Dat vertrouwen begint bij de docent en vraagt om acceptatie van een zeker risico. Maar wanneer we constateren dat duurzaam onderwijs vraagt om persoonlijke betrokkenheid, om creativiteit en durf, dan is het belangrijk dat wij als docenten onze studenten dat vertrouwen geven en dat wij van studenten op hun beurt vragen de uitdaging aan te gaan om iets anders te doen dan zoeken naar het goede antwoord en efficiënte afwegingen te maken over de energie die een studiepunt waard is. Daarvoor zijn de belangen te groot.

Het doel van beide publicaties, zowel het leerboek als deze handleiding met onderwijssuggesties, is om docenten en studenten te helpen om de relevantie te doorzien van hun eigen discipline bij de complexe uitdagingen die liggen besloten in de Sustainable Development Goals, en om deze te kunnen vertalen naar de eigen onderwijspraktijk. De onderwijssuggesties zijn daarbij bedoeld ter inspiratie, af te stemmen op de eigen doceerstijl, groepsgrootte én op de actualiteit. Het belangrijkste is dat studenten leren inzien dat wat zij leren van belang is en dat hun, soms misschien kleine, bijdrage een noodzakelijk stapje vooruit is.

 

Kunstblik: Wat zien we hier?

De kunstwerken bij de reportages zijn een voorzet om het gesprek over een SDG verder te verdiepen, aan de hand van de Visual Thinking Strategies (VTS), een op wetenschap gebaseerde benadering die ervan uitgaat dat iedereen iets anders ziet in een afbeelding. Het gesprek over wat je ziet in een kunstwerk biedt een aanknopingspunt voor gedachtevorming, zowel over de afbeelding zelf als over het onderwerp dat in het werk is gevisualiseerd.

De opzet van VTS is als volgt: alle deelnemers (de studenten in een werkgroep bijvoorbeeld) kijken naar de afbeelding. De docent geeft even tijd en vraagt daarna iedereen om te zeggen wat er volgens hen gebeurt op de afbeelding. De docent herhaalt de observaties en stelt vervolgens de vraag waaraan de student dat ziet. Daarna stelt de docent de vraag wat je nog meer zou kunnen ontdekken. De regel is dat de studenten elkaar niet onderbreken en allemaal aan het woord komen. Na de twee vervolgvragen van de docent mogen de andere studenten door vragen te stellen meer te weten te komen over wat de student ziet en waarom.

Als discussievraag in het kader van het denken over duurzaamheid kun je als docent nadat iedereen heeft gedeeld wat zij zien een discussie starten over de les die je kunt trekken uit dit kunstwerk. Let er wel op dat VTS nadrukkelijk niet bedoeld is om te achterhalen wat de kunstenaar bedoeld heeft met een werk, maar om te ontdekken wat iedereen er zelf uithaalt.

 

Fragment uit film Livets Portal (Portal of Live), 2022.

 

Meer informatie:

 

Meer lezen:

  • Gert J.J. Biesta, ed. (2012) Making Sense of Education. Fifteen Contemporary Educational Theorists in their own Words. Dordrecht: Springer.
  • Ginie Servant-Miklos (2024) Pedagogies of Collapse. A Hopeful Education for the End of the World as we Know it.