Onderwijssuggesties bij SDG 15: Leven op het land

In het verhaal met Constant Swinkels en Jaap Bronsveld spelen twee termen op de achtergrond: ecosysteem en omslagpunt. In een ecosysteem, zoals op en rond dijken, bestaat een soms wankel evenwicht tussen verschillende dier- en plantensoorten. Eén soort kan misschien verdwijnen zonder de andere te schaden, maar er komt een punt dat het systeem als geheel instort. De mens heeft daarin, in de woorden van Swinkels, “een ethische plicht”. Met andere woorden: ook wij maken deel uit van het ecosysteem van de bloeiende dijken.

Men gebruikt de term ‘ecosysteem’ tegenwoordig ook veel als metafoor voor het functioneren van maatschappelijke sectoren en organisaties. Daarbij is de aandacht meestal gericht op de functies die verschillende organisaties en groepen vervullen en hoe die zich tot elkaar verhouden op wat in de ecosysteem-literatuur het micro-, meso-, macro- en exoniveau wordt genoemd. Dat leidt vaak tot een relatief gefixeerd beeld van een ecosysteem, wat haaks staat op de dynamiek binnen biologische ecosystemen zoals die in het interview beschreven staan.

 

Jaap Bronsveld en Constant Swinkels

 

Leerdoel: Studenten kunnen een dynamisch netwerk analyseren en visualiseren.

 

Voorbereiding: Laat de studenten vooraf het interview lezen met de volgende instructie:

  • Lees het interview met Constant Swinkels en Jaap Bronsveld en noteer alle menselijke en niet-menselijke actoren die zij noemen rond de biodiversiteit van dijken, van kwartelkoning tot bioloog.
  • Neem naar het college pen en papier of een beschrijfbare tablet mee.

 

Netwerken van actoren of andere vormen van data spelen een rol in alle academische disciplines. Wie daarmee kan werken, beschikt over een belangrijke competentie voor duurzame ontwikkeling. Maar de meeste studenten leggen de relatie tussen deze opleidingsgebonden competentie en het begrijpen van de complexe netwerken in bijvoorbeeld de biodiversiteit niet. Dit college kan studenten helpen deze brug te slaan en van deze vaardigheid een transferable skill te maken.

 

Tijdens college:

  • Bespreek kort SDG 15 (zie kader Sustainable Development Goals ) en benoem daarbij de verwevenheid tussen de samenleving (politiek, openbaar bestuur, landschapsbeheer, landbouw) en de natuurlijke leefomgeving zoals in het interview benoemd.
  • Vraag de studenten naar voorbeelden van actoren die ze hebben genoteerd.
  • Vraag de studenten (in een grote groep: schriftelijk, in een kleine groep mondeling) naar de relaties tussen deze actoren: hoe zouden ze die omschrijven: sterk of zwak, eenzijdig of wederkerig, constant of periodiek?
  • Trek een parallel met een netwerk dat relevant is in de eigen discipline van de studenten; dat kan meer modelmatig of meer empirisch zijn. Wijs hierbij op het dynamische karakter van netwerken en de verschillen tussen stabiele en stevige relaties en zwakkere interacties en het belang van beide voor het netwerk.
  • Bespreek kort de verwerkingsopdracht (deel hierbij eventueel mogelijke onderwerpen voor de verwerkingsopdracht) met deadline en wijze van inleveren.

 

Verwerkingsopdracht (kan bij een werkgroep ook tijdens het college):

  • Kies een onderwerp uit deze collegereeks, elders uit de opleiding, of een van de onderwerpen die de docent heeft aangedragen.
  • Maak een overzicht van de menselijke en niet-menselijke actoren en hun onderlinge relaties binnen deze casus.
  • Visualiseer het netwerk met software als Gephi of met pen en papier, waarbij je het verschil tussen typen relaties en tussen het belang van actoren in kleur en/of dikte aangeeft.
  • Licht het netwerk toe met de termen centraliteit, verbanden (ties) en knooppunten.

 

Sterke en zwakke verbanden

De analyse van netwerken speelt een belangrijke rol in verschillende takken van de wetenschap. Een ecosysteem zoals beschreven in het interview is een dynamisch netwerk van zeer uiteenlopende actoren. Een belangrijk inzicht in het functioneren van netwerken komt van Mark Granovetter. Hij stelde dat, in tegenstelling tot hoe er tot dan toe naar werd gekeken, de sterkte van een verband niet per definitie iets zegt over het belang ervan. Zijn Strength of Weak Ties (SWT) theorie stelt dat een knooppunt in een netwerk dat (sterke) clusters met elkaar verbindt cruciaal kan zijn voor het gehele netwerk. Met andere woorden: elke actor in een netwerk kan van groot belang zijn, ook al lijkt dat op het eerste gezicht niet zo te zijn. Wat Constant Swinkels in het interview vertelt over de verschillende soorten die een rol spelen bij de biodiversiteit heeft daarmee te maken: op het eerste gezicht hebben de honingbij en de mens de belangrijkste rol, maar ook een kleine, weinig voorkomende soort kan cruciaal zijn in het evenwicht dat bestaat – met uiteindelijk dus ook gevolgen voor de stevigheid van de dijk en de veiligheid van de bewoners van de polder erachter.

Een tweede belangrijke bijdrage aan het denken over netwerken is de Actor-Network Theory (ANT), die benadrukt dat netwerken dynamische systemen zijn, waarin zowel menselijke als niet-menselijke actoren een rol speken. ANT zet zich af tegen de klassieke organisatiekunde, die volgens de aanhangers ervan te veel denkt in termen van vaste instituties en het belang van onderlinge relaties negeert. Voor het soort complexe systemen waar we mee te maken hebben wanneer het over duurzaamheid gaat, is een dergelijke analyse van groot belang, omdat het je leert om te gaan met dynamiek en interactie tussen heel verschillende typen actoren.

Meer informatie:

  • Stephen P. Borgatti and Virginie Lopez-Kidwell (2011) Network Theory. In: The SAGE Handbook of Social Network Analysis, edited by John Scott and Peter J. Carrington, pp. 40-55. London: Sage. https://doi.org/10.4135/9781446294413.n4
  • Mark Granovetter (1983) The Strength of Weak Ties: A Network Theory Revisited. Sociological Theory 1, 201-233.
  • Roger Th. Leenders (2002). The specification of weight structures in network autocorrelation models of social influence. Groningen: SOM Research Institute.
  • Edwin Sayes (2014) Actor–Network Theory and Methodology: Just what does it mean to say that nonhumans have agency? Social Studies of Science 44(1) 134–149. https://doi.org/10.1177/0306312713511867

 

Sustainable Development Goals

De SDG’s zijn een lijst van zeventien doelstellingen die de Verenigde Naties hebben opgesteld in het akkoord van Parijs (2015). Ze vatten samen voor welke uitdagingen de wereld staat. De ambitie was de doelen in 2030 te hebben behaald. De SDG’s bestrijken het grootste deel van het menselijk en planetair leven, van ecologie tot economie. Naast positieve reacties is er ook kritiek op de SDG’s: ze zijn vaak normatief, gaan uit van een westers perspectief (de term ‘development’ heeft echo’s van ‘ontwikkelingslanden’) en de term ‘doelen’ zou een prikkel kunnen zijn om het te zien als een afvinklijst.

 

SDG 15: leven op het land

Dit is, met SDG 14 (leven in het water) de enige SDG waarin het niet-menselijk leven centraal staat. Problematisch daarbij is dat de doelen het gebruik van water en land centraal stellen; het zijn doelen met zichtbare wortels in de wereld van visserij, landbouw en veeteelt. Daar staat tegenover dat de VN en de ondertekenaars van het Verdrag van Parijs stellen dat leven op het land ‘het fundament van ons leven op de planeet’ is. Daarom pleiten de auteurs van dit doel vooral voor het tegengaan van achteruitgang van natuur, het beschermen van soorten en het herstel van landschappen. In subdoel 15.9, ‘Integrate ecosystem and biodiversity in governmental planning’ leggen ze daarbij ook het verband met de taak van overheden in de inrichting van het land.

Voor Nederland is dijkbeheer daarvan een belangrijk voorbeeld. Dijken beschermen de vele laaggelegen gebieden van ons land, zijn vaak belangrijke transportroutes langs rivieren (SDG 9: infrastructuur) én spelen een rol in voedselproductie, als weidegrond (SDG 12: productie en consumptie). Als natuur- en recreatiegebieden dragen dijken bij aan leefbaarheid (SDG 11: steden en gemeenschappen) en zoals dit interview laat zien, draagt goed dijkbeheer bij aan het tegengaan van de negatieve gevolgen van klimaatverandering (SDG 13: klimaatactie). Dit beheer is onderdeel van een complex bestuurlijk-juridisch systeem met een eigen vorm van democratische inspraak: de waterschappen, wat het een interessante casus maakt voor diverse wetenschappelijke disciplines. Daarnaast spelen dijken een belangrijke rol in de Nederlandse geschiedenis en cultuur en vormen bijvoorbeeld in de vorm van de Deltawerken een bron van nationale trots. In meer abstracte zin zijn de ecosystemen en omslagpunten waarover het interview gaat, onderdeel van veel wetenschappelijke analyses die werken met modelleren, systemen en subsystemen en het berekenen van tipping points. Kortom: dit domein is relevant voor zo ongeveer elke tak van de wetenschap.

Meer informatie via deze link.

 

Beoordeling:

Het is aan de docent om (vooraf uiteraard) te bepalen of en hoe deze opdracht beoordeeld wordt en of deze al dan niet meetelt voor het cijfer van de cursus.

Het is van belang om studenten altijd feedback te geven op de gemaakte opdracht. Op die manier leren zij ervan en kunnen ze inzichten meenemen naar volgende opdrachten. Dat kan voor elke student afzonderlijk of op basis van een steekproef onder de ingeleverde opdrachten voor de groep als geheel. De feedback kun je geven via een bericht in Brightspace, een algemene feedback tijdens het volgende college of in gesprek met de studenten. Formuleer de feedback als suggesties hoe het anders gedaan kan worden en waarom dat beter zou zijn. Geef tips voor volgende opdrachten, dan kun je daar later ook naar terugverwijzen. Vermeld vooral ook wat goed gedaan is. Let bij het geven van feedback altijd op het leerdoel achter de opdracht.

 

Kunstblik: Wat zien we hier?

Om het gesprek over deze SDG verder te verdiepen kun je als docent met je studenten in gesprek gaan naar aanleiding van de afbeelding bij dit hoofdstuk. De benadering van Visual Thinking Strategies (VTS) is daarvoor zeer geschikt. Deze, op wetenschappelijk onderzoek gebaseerde, benadering gaat ervan uit dat iedereen iets anders ziet in een afbeelding, dat mensen zich kunnen ontwikkelen in hoeveel ze in een afbeelding kunnen zien én dat het gesprek met anderen over wat zij zien een vruchtbare voedingsbodem is voor gedachtenvorming over zowel de afbeelding als waar die over gaat.

De opzet van VTS is als volgt: alle deelnemers (de studenten in een werkgroep bijvoorbeeld) kijken naar de afbeelding. De docent geeft iedereen even tijd hiervoor en vraagt daarna iedereen om te zeggen wat er volgens hen gebeurt op de afbeelding. De docent herhaalt wat is gezegd en stelt vervolgens de vraag waaraan de student dat ziet. Daarna stelt de docent de vraag wat je nog meer zou kunnen ontdekken. De regel is dat de studenten elkaar niet onderbreken en dat ze allemaal aan het woord komen. Na de twee vervolgvragen van de docent mogen de andere studenten door vragen te stellen meer te weten te komen over wat de student ziet en waarom.

Als discussievraag in het kader van het denken over duurzaamheid kun je als docent nadat iedereen heeft gedeeld wat zij zien een discussie starten over de les die je kunt trekken uit dit kunstwerk. Let er wel op dat VTS nadrukkelijk niet bedoeld is om te achterhalen wat de kunstenaar bedoeld heeft met een werk, maar om te ontdekken wat iedereen er zelf uithaalt.

 

Aus Herzen und Hirnen sprießen die Halme der Nacht, 2011 | Olie, emulsie, acryl, schellak en krijt op doek, 280 x 570 x 7 cm | Museum Ludwig, Keulen.

 

Meer informatie: