Onderwijssuggestie bij SDG 9: Industrie, innovatie en infrastructuur
Duurzame transitie kan niet zonder het aloude en verguisde poldermodel: samenwerken en coalitievorming zijn de sleutel voor verandering. Dat vraagt van studenten en professionals het vermogen om over grenzen heen te kunnen kijken en de meerwaarde te zien die anderen over het hoofd zien. Voor innovatie is, zo blijkt uit dit interview, veel meer nodig dat alleen het samenwerken tussen professionals met elk hun eigen expertise. Overheden en andere actoren spelen een bepalende rol in wat mogelijk en toegestaan is. Innovatie vindt, kortom, plaats in een ecosysteem waarin onderlinge relaties op verschillende niveaus een doorslaggevende rol spelen.
In de bestudering van ecosystemen in de samenleving wordt onderscheid gemaakt tussen vier verschillende niveaus: het microniveau (de handelingspraktijk van individuele actoren), het mesoniveau (de kansen en mogelijkheden die liggen besloten in de directe omgeving), het macroniveau (aansturing en regelgeving) én het exoniveau (omgevingsfactoren die de (on)mogelijkheden van handelen bepalen). Bij de bestudering van een casus rondom innovatie voor duurzaamheid kan een dergelijke indeling licht werpen op processen, rollen en mogelijke uitkomsten.
Leerdoel: studenten kunnen de verschillende rollen in een samenwerkingsproces identificeren, kunnen deze rollen beschrijven in termen van een ecosysteem en kunnen reflecteren op hun eigen sterke en zwakke punten in samenwerking.
Voorbereiding: Laat de studenten vooraf het interview lezen met de volgende instructie:
- Lees het interview met Sjors Witjes en Kevin Rijke en noteer alle uitspraken die zij doen over samenwerken en de voorwaarden daarvoor.
- Denk terug aan een recente samenwerking waar je zelf deel van hebt uitgemaakt (in een werkgroep, bijbaan of vereniging bijvoorbeeld) en noteer voor jezelf welke rol je hebt aangenomen, wat je denkt dat je sterke punten zijn en waarin je je nog zou kunnen ontwikkelen.
- Neem naar het college pen en papier of een beschrijfbare tablet mee.
Tijdens college:
- Bespreek kort SDG 9 (zie kader Sustainable Development Goals) en het belang van samenwerken en coalitievorming in veranderingsprocessen; noem hierbij enkele voorbeelden uit de eigen discipline, liefst zowel uit de onderzoekspraktijk als uit de beroepspraktijk waar studenten later in terecht kunnen komen.
- Bespreek aan de hand van een van de hiervoor genoemde voorbeelden het concept van het ecosysteem en de bijbehorende niveaus (zie kader).
- Ga op basis hiervan in op de verschillen tussen disciplinariteit, multidisciplinariteit, interdisciplinariteit en transdisciplinariteit in onderwijs en onderzoek (cf Rocha et al. 2020).
- Bespreek kort de verwerkingsopdracht met deadline en wijze van inleveren.
Verwerkingsopdracht (kan bij een werkgroep ook tijdens het college):
- Pas je overzicht van de uitspraken over samenwerking in het hoofdstuk waar nodig aan op basis van de discussie en informatie uit het college.
- Maak een overzicht van de actoren die bij deze samenwerkingen betrokken zijn.
- Deel deze actoren in op de vier niveaus van het ecosysteem.
- Formuleer een onderzoeksvraag naar deze casus.
- Bediscussieer met een of meer medestudenten hoe je voor het beantwoorden van deze onderzoeksvraag transdisciplinair kunt samenwerken.
- Maak een verslag waarin je de gemaakte overzichten, onderzoeksvraag en transdisciplinaire onderzoeksopzet presenteert en uitlegt.
De ecosysteemtheorie
De ecosysteemtheorie voor de bestudering van sociale systemen werd bekend door de Amerikaanse onderwijswetenschapper Urie Bronfenbrenner (1994). De term is een metafoor ontleend aan de biologie die hij toepaste op de organisatie van scholen. Deze benadering is tot de dag van vandaag zeer invloedrijk, omdat het onderzoekers én mensen uit de praktijk in staat stelt om onderscheid te maken tussen invloedssferen op een concrete praktijk en door alle lagen van een systeem in samenhang te zien. Eerder stelde Duncan (1961) al voor sociale patronen en processen op deze manier te bekijken. Hij schreef: “I believe that the real problems confronting man in the contemporary world can best be illuminated – insofar as social science can illuminate them – by stating them and attacking them as ecological problems.” (o.c. 140)
De ecosysteem-metafoor gaat niet alleen op voor casussen van onderwijs en onderzoek, maar ook voor het werk aan de universiteit zelf. Ook studies en onderzoeksprogramma’s kunnen niet los worden gezien van interne en externe actoren. Sterker nog: de laatste jaren groeit het besef dat afzonderlijke academische disciplines de uitdagingen waar wij als samenleving en als wereld voor staan niet kunnen oplossen en dat samenwerking tussen disciplines verder moet gaan dan het kennisnemen van andermans bevindingen en methoden. Hetzelfde geldt voor het betrekken van maatschappelijke partners in onderwijs en onderzoek: transdiciplinair samenwerken. Het is voor onderwijs in duurzame ontwikkeling cruciaal dat studenten dit soort samenwerkingsmogelijkheden leren herkennen en verkennen, zowel als studieobject als onderzoekspraktijk.
Meer informatie:
- Bronfenbrenner, U. (1994) Ecological Models of Human Development. In International Encyclopedia of Education, Vol. 3, 2nd. Ed. Oxford: Elsevier. Reprinted in: Gauvain, M. & Cole, M. (Eds.), Readings on the development of children, 2nd Ed. (1993, pp. 37-43). NY: Freeman.
- Duncan, O.D. (1961) From Social System to Ecosystem. Sociological Inquiry, 31(2) 140-149.
- Rocha et al. (2020) Fostering Inter-and Transdisciplinarity in Discipline-oriented Universities to Improve Sustainability Science and Practice, Sustainability Science 15: 717–728.
Sustainable Development Goals
De SDG’s zijn een lijst van zeventien doelstellingen die de Verenigde Naties hebben opgesteld in het akkoord van Parijs (2015). Ze vatten samen voor welke uitdagingen de wereld staat. De ambitie was de doelen in 2030 te hebben behaald. De SDG’s bestrijken het grootste deel van het menselijk en planetair leven, van ecologie tot economie. Naast positieve reacties is er ook kritiek op de SDG’s: ze zijn vaak normatief, gaan uit van een westers perspectief (de term ‘development’ heeft echo’s van ‘ontwikkelingslanden’) en de term ‘doelen’ zou een prikkel kunnen zijn om het te zien als een afvinklijst.
SDG 9: Industrie, innovatie en infrastructuur
SDG 9 is expliciet gericht op industriële ontwikkeling en technologische innovatie. Zo lijkt het alsof dit doel los staat van de andere doelen, maar niets is minder waar. De ontwikkeling van een duurzame industrie raakt op lokaal niveau aan fatsoenlijke werkomstandigheden (SDG 8). De duurzame ontwikkeling ervan raakt aan de directe leefomgeving (SDG 11) en heeft invloed op processen van productie en consumptie (SDG 12). Innovatie is voor een duurzame ontwikkeling van industrie en infrastructuur een voorwaarde, en dat is afhankelijk van een goed en toegankelijk onderwijssysteem (SDG 4). Tegelijk kan industriële ontwikkeling op gespannen voet staan met acties voor het klimaat (SDG 13), zoals infrastructuur kan ingrijpen op het leven op land en in het water (SDG’s 14 en 15). Kortom: dit domein is relevant voor zo ongeveer elke tak van de wetenschap.
Beoordeling:
Het is aan de docent om (vooraf uiteraard) te bepalen of en hoe deze opdracht beoordeeld wordt en of deze al dan niet meetelt voor het cijfer van de cursus.
Het is van belang om studenten altijd feedback te geven op de gemaakte opdracht. Op die manier leren zij ervan en kunnen ze inzichten meenemen naar volgende opdrachten. Dat kan voor elke student afzonderlijk of op basis van een steekproef onder de ingeleverde opdrachten voor de groep als geheel. De feedback kun je geven via een bericht in Brightspace, een algemene feedback tijdens het volgende college of in gesprek met de studenten. Formuleer de feedback als suggesties hoe het anders gedaan kan worden en waarom dat beter zou zijn. Geef tips voor volgende opdrachten, dan kun je daar later ook naar terugverwijzen. Vermeld vooral ook wat goed gedaan is. Let bij het geven van feedback altijd op het leerdoel achter de opdracht.
Kunstblik: Wat zien we hier?
Om het gesprek over deze SDG verder te verdiepen kun je als docent met je studenten in gesprek gaan naar aanleiding van de afbeelding bij dit hoofdstuk. De benadering van Visual Thinking Strategies (VTS) is daarvoor zeer geschikt. Deze, op wetenschappelijk onderzoek gebaseerde, benadering gaat ervan uit dat iedereen iets anders ziet in een afbeelding, dat mensen zich kunnen ontwikkelen in hoeveel ze in een afbeelding kunnen zien én dat het gesprek met anderen over wat zij zien een vruchtbare voedingsbodem is voor gedachtenvorming over zowel de afbeelding als waar die over gaat.
De opzet van VTS is als volgt: alle deelnemers (de studenten in een werkgroep bijvoorbeeld) kijken naar de afbeelding. De docent geeft iedereen even tijd hiervoor en vraagt daarna iedereen om te zeggen wat er volgens hen gebeurt op de afbeelding. De docent herhaalt wat is gezegd en stelt vervolgens de vraag waaraan de student dat ziet. Daarna stelt de docent de vraag wat je nog meer zou kunnen ontdekken. De regel is dat de studenten elkaar niet onderbreken en dat ze allemaal aan het woord komen. Na de twee vervolgvragen van de docent mogen de andere studenten door vragen te stellen meer te weten te komen over wat de student ziet en waarom.
Als discussievraag in het kader van het denken over duurzaamheid kun je als docent nadat iedereen heeft gedeeld wat zij zien een discussie starten over de les die je kunt trekken uit dit kunstwerk. Let er wel op dat VTS nadrukkelijk niet bedoeld is om te achterhalen wat de kunstenaar bedoeld heeft met een werk, maar om te ontdekken wat iedereen er zelf uithaalt.

Meer informatie:
- Bea Ros (2026) Visual Thinking Strategies: Vertel maar wat je ziet.
- SLO Kijken naar kunstwerken met Visual Thinking Strategies. Les kunstzinnige oriëntatie met specifieke aandacht voor kritisch denken.
