Onderwijssuggestie bij SDG 13: Klimaatactie
Zijn demonstraties en andere acties verenigbaar met de neutraliteit van de wetenschap? Dat is de urgente vraag die het interview met Marjan Smeulders en Mathijs van de Sande oproept. Van de Sande ziet acties van bijvoorbeeld Extinction Rebellion als een voorbeeld van democratische participatie. In de politiek gaan juist stemmen op om demonstraties aan banden te leggen, onder meer omdat ze een te groot beroep doen op de politiecapaciteit en daarmee andere taken van de politie in de weg zitten.
Een belangrijke factor in protestbewegingen zijn leuzen, zoals ‘Zonder boer geen voer’ bij de boerenprotesten of ‘There is no Planet B’ in klimaatmarsen. Een slogan brengt een complex fenomeen terug tot één zin, in het beste geval zonder daarmee de waarheid te zeer geweld aan te doen, terwijl de slogan het beoogde publiek overtuigt en tot actie aanzet. In die zin verschilt een spandoek bij een demonstratie of een manifest van een sociale beweging niet fundamenteel van de posters die onderzoekers presenteren op wetenschappelijke congressen. Toch is er natuurlijk een groot verschil tussen beide vormen.
Leerdoel: Studenten kunnen bevindingen uit wetenschappelijk onderzoek overzichtelijk presenteren aan zowel een publiek van ingewijden (medestudenten) als leken.
Voorbereiding: Laat de studenten vooraf het interview lezen met de volgende instructie:
- Lees het interview met Marjan Smeulders en Mathijs van de Sande, zoek naar informatie over de protesten die in het interview worden genoemd en noteer slogans die daarbij worden gebruikt.
- Neem naar het college pen en papier of een beschrijfbare tablet mee.
De opdracht daagt studenten uit om na te denken over wetenschapscommunicatie en activisme, zonder ze daarmee tot een specifiek standpunt te dwingen. Het belangrijkste doel is dar ze ervaren hoe je complexe informatie overtuigend vereenvoudigd kunt communiceren. Impliciet daarbij is dat ze zo ook leren kritisch te kijken naar de manier waarop anderen dat doen. Het is voor het college interessant wanneer je als docent een of meer voorbeelden van wetenschappelijke posters uit je eigen onderzoek kunt laten zien.
Tijdens college:
- Bespreek kort SDG 13 (zie kader Sustainable Development Goals) en de dilemma’s die Smeulders en Van de Sande benoemen.
- Presenteer (indien mogelijk) een poster uit onderzoek dat verband houdt met de cursusinhoud en laat zien hoe een dergelijke poster is opgebouwd.
- Vraag studenten om individueel of in twee- of drietallen een aantal voorbeelden te bedenken van belangrijke bijdragen van hun vakgebied aan de samenleving. Dat kan variëren van betrouwbare manieren van modelleren van complexe systemen, inzicht in langetermijnoorzaken van gezondheid, inzicht in het grensgebied tussen bestuursrecht en privaatrecht in klimaatkwesties, de relatie tussen sociale inbedding en maatschappelijk succes, de doorwerking van slavernijverleden op de samenleving, of beslismodellen voor complexe problemen zoals klimaatverandering.
- Bespreek enkele (bij grote groepen) of alle antwoorden en ga in op hoe je een dergelijk thema op een wetenschappelijke poster zou kunnen presenteren.
- Bespreek kort de verwerkingsopdracht met deadline en wijze van inleveren.
- Wie wil kan een kleine expositie organiseren van de posters en protestborden van de studenten.
Verwerkingsopdracht (kan bij een werkgroep ook tijdens het college):
- Werk een van de ideeën uit het college over een belangrijke bijdrage van je studie aan de samenleving verder uit door hier meer wetenschappelijke literatuur over te zoeken. Breng de belangrijkste feiten en inzichten in kaart in de vorm van een wetenschappelijke poster.
- Bedenk een pakkende slogan voor deze kwestie en werk die, digitaal of fysiek, uit tot een protestbord of spandoek.
- Lever de poster en het protestbord/spandoek in bij de docent.
Geloofwaardige boodschap
In alle communicatie geldt dat de vorm bepalend is voor de overtuigingskracht. Die vorm bestaat uit de letterlijke vorm: hoe groot is een poster, bord of spandoek, welke kleuren, afbeeldingen en lettertypes worden gebruikt? Vorm gaat ook over de vorm van de taal: moeilijke woorden en lange zinnen blijven slechter hangen dan korte, kernachtige statements. Wel is er ook een groot grijs gebied: een alliteratie of metafoor kan heel krachtig zijn, maar ook haar doel voorbijschieten. Belangrijk is dat de boodschap geloofwaardig overkomt, in één oogopslag helder is en aanzet tot actie – dat laatste verschilt per context uiteraard: op een wetenschappelijk congres is het doel een goede discussie, een pamflet hoopt groepen mensen tot handelen aan te zetten.
Voor zowel wetenschappelijke posters als protestborden vind je online ontelbaar veel tips, suggesties en templates. Uiteraard is er ook onderzoek naar dit soort vormen van communicatie. Wat daarvan betrouwbaar is en wat werkt, zal per wetenschapsgebied en per persoon verschillen. Het is belangrijk om kritisch te lezen en een conceptversie eerst met je docent of met een medestudent te bespreken.
Meer informatie:
- James Anderson (2024), How to Design an Academic Poster.
- Chris Hardnack (2022), Keying strategies, targets, and issues in protest signs from the occupy movement. SN Social Sciences, 2(8)
Sustainable Development Goals
De SDG’s zijn een lijst van zeventien doelstellingen die de Verenigde Naties hebben opgesteld in het akkoord van Parijs (2015). Ze vatten samen voor welke uitdagingen de wereld staat. De ambitie was de doelen in 2030 te hebben behaald. De SDG’s bestrijken het grootste deel van het menselijk en planetair leven, van ecologie tot economie. Naast positieve reacties is er ook kritiek op de SDG’s: ze zijn vaak normatief, gaan uit van een westers perspectief (de term ‘development’ heeft echo’s van ‘ontwikkelingslanden’) en de term ‘doelen’ zou een prikkel kunnen zijn om het te zien als een afvinklijst.
SDG 13: Klimaatactie
Deze SDG richt zich op maatschappelijke weerbaarheid, kennisdeling en het integreren van klimaatmaatregelen in beleid. De kern daarvan is het vertalen van kennis en inzicht in alle andere SDG’s naar samenleving, onderwijs, politiek en openbaar bestuur. Dat doet een beroep op onderzoekers om hun conclusies te delen en bij te dragen aan deze vertaling. Kortom: dit domein is relevant voor zo ongeveer elke tak van de wetenschap.
Beoordeling:
Het is aan de docent om (vooraf uiteraard) te bepalen of en hoe deze opdracht beoordeeld wordt en of deze al dan niet meetelt voor het cijfer van de cursus.
Het is van belang om studenten altijd feedback te geven op de gemaakte opdracht. Op die manier leren zij ervan en kunnen ze inzichten meenemen naar volgende opdrachten. Dat kan voor elke student afzonderlijk of op basis van een steekproef onder de ingeleverde opdrachten voor de groep als geheel. De feedback kun je geven via een bericht in Brightspace, een algemene feedback tijdens het volgende college of in gesprek met de studenten. Formuleer de feedback als suggesties hoe het anders gedaan kan worden en waarom dat beter zou zijn. Geef tips voor volgende opdrachten, dan kun je daar later ook naar terugverwijzen. Vermeld vooral ook wat goed gedaan is. Let bij het geven van feedback altijd op het leerdoel achter de opdracht.
Kunstblik: Wat zien we hier?
Om het gesprek over deze SDG verder te verdiepen kun je als docent met je studenten in gesprek gaan naar aanleiding van de afbeelding bij dit hoofdstuk. De benadering van Visual Thinking Strategies (VTS) is daarvoor zeer geschikt. Deze, op wetenschappelijk onderzoek gebaseerde, benadering gaat ervan uit dat iedereen iets anders ziet in een afbeelding, dat mensen zich kunnen ontwikkelen in hoeveel ze in een afbeelding kunnen zien én dat het gesprek met anderen over wat zij zien een vruchtbare voedingsbodem is voor gedachtenvorming over zowel de afbeelding als waar die over gaat.
De opzet van VTS is als volgt: alle deelnemers (de studenten in een werkgroep bijvoorbeeld) kijken naar de afbeelding. De docent geeft iedereen even tijd hiervoor en vraagt daarna iedereen om te zeggen wat er volgens hen gebeurt op de afbeelding. De docent herhaalt wat is gezegd en stelt vervolgens de vraag waaraan de student dat ziet. Daarna stelt de docent de vraag wat je nog meer zou kunnen ontdekken. De regel is dat de studenten elkaar niet onderbreken en dat ze allemaal aan het woord komen. Na de twee vervolgvragen van de docent mogen de andere studenten door vragen te stellen meer te weten te komen over wat de student ziet en waarom.
Als discussievraag in het kader van het denken over duurzaamheid kun je als docent nadat iedereen heeft gedeeld wat zij zien een discussie starten over de les die je kunt trekken uit dit kunstwerk. Let er wel op dat VTS nadrukkelijk niet bedoeld is om te achterhalen wat de kunstenaar bedoeld heeft met een werk, maar om te ontdekken wat iedereen er zelf uithaalt.

Meer informatie:
- Bea Ros (2026) Visual Thinking Strategies: Vertel maar wat je ziet.
- SLO Kijken naar kunstwerken met Visual Thinking Strategies. Les kunstzinnige oriëntatie met specifieke aandacht voor kritisch denken.
