5 ‘Zonder angst jezelf mogen zijn’

Anno nu kun je gendergelijkheid niet meer louter gelijkstellen aan gelijke rechten voor vrouwen, zoals gebeurt in SDG5. Niels Spierings, Nijmeegs hoogleraar ‘Sociologie: processen van inclusie en exclusie’, en beleidsadviseur en onderzoeker Marleen Hasselt (Vizier) richten zich in hun onderzoek op een bredere invulling: het recht en de ruimte om jezelf te zijn, ongeacht je genderidentiteit. De monitor die ze samen tweejaarlijks doen naar het welzijn en de veiligheid van lhbtiqa+-inwoners van Gelderland en Overijssel biedt aanknopingspunten voor een betere wereld.

Bij binnenkomst van de Nijmeegse locatie van Vizier lachen mensen met diverse achtergronden je toe. Je voelt je door deze kleurrijke fotowand meteen welkom. En dat is precies het statement dat Vizier, meldpunt voor discriminatie van de provincies Gelderland en Overijssel, wil maken: mensen mogen van elkaar verschillen, maar die verschillen – zoals afkomst, sekse, huidskleur, seksuele voorkeur, leeftijd, religie, handicap of ziekte – mogen nooit reden zijn voor ongelijke behandeling of uitsluiting.

Dat ideaal vinden we ook in bijvoorbeeld de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, die in 2025 haar 75e verjaardag vierde. Maar de praktijk is weerbarstiger. De discriminatiekaart van Vizier toont in vrijwel elke gemeente uit het werkgebied meldingen van discriminatie. En dan hebben we het nog maar over het relatief vrije en veilige Nederland. In veel andere landen op de wereld gaat het er nog grimmiger aan toe (zie kader Genderongelijkheid in de wereld).

Maar je moet ergens beginnen om de wereld beter te maken, dus waarom niet om de hoek?

Dat is in elk geval waar hoogleraar Niels Spierings en Marleen Hasselt, beleidsadviseur bij Vizier en buitenpromovenda bij Spierings, voor gaan. Elk stapje vooruit is er immers eentje.

Harde data
Als wapen in de strijd tegen genderongelijkheid zetten beide sociologen harde data in. Daarmee kun je immers scherp laten zien dat de wereld nog verre van rechtvaardig is. Dat bijvoorbeeld óók in Nederland vrouwen in het bedrijfsleven nog steeds 14,5 procent per uur minder verdienen dan mannen (cijfers uit 2024 van CBS). Of dat genderdiversiteit niet alleen in de grote steden voorkomt, maar ook in de provincie.

Dat laatste blijkt uit de Welzijnsmonitor LHBTIQA+ in Gelderland en Overijssel, die Spierings en Hasselt sinds 2021 tweejaarlijks samen met anderen uitvoeren op verzoek van beide provincies. Ze peilen hierin de acceptatie en onveiligheid die deze doelgroep meemaakt. Eind 2025 verscheen de derde editie, met een ruime verdubbeling van het aantal respondenten (van 1697 in 2021 naar 3533). “Dat zoveel mensen meedoen, laat wel zien dat ze behoefte hebben hun ervaringen te delen”, vertelt Hasselt. “Ook gemeenteambtenaren werken actief mee aan het verspreiden van onze vragenlijst, omdat ze graag data over hun eigen gemeente willen.” Spierings vult aan: “In ons laatste onderzoek hebben we uit elke gemeente in Gelderland en Overijssel minimaal vier mensen uit de doelgroep ondervraagd. Geen enkele gemeente kan meer zeggen: ‘Hier wonen die mensen niet’.”

Belangrijker dan de informatie dat ‘die mensen’ er zijn, is in hoeverre ze zich geaccepteerd voelen of dat ze discriminatie of onveiligheid meemaken. De laatste editie biedt in dat opzicht reden tot zorg: “We zien redelijk wat signalen dat de algemene maatschappelijke acceptatie en veiligheid is afgenomen”, vertelt Spierings. “Mensen voelen zich vooral onveilig in de openbare ruimte, zoals tijdens het uitgaan, op straat en in de wijk. En als ze bedreigd worden, voelen ze zich door de politie niet altijd serieus genomen.”

Regenboogpolitiek
De helft van de respondenten vindt dat hun gemeente onvoldoende doet voor de acceptatie van genderdiversiteit. Dat geldt vooral voor niet-cisgenderpersonen (mensen die zich niet identificeren met hun biologische geboortegeslacht). “Gemeentebesturen maken zich daar zorgen over. Ze hebben misschien niet veel op met regenboogpolitiek, maar willen over het algemeen wel dat hun inwoners zich veilig voelen”, aldus Spierings.

Een direct gevolg van hun monitor is dat gemeenten, van Staphorst tot Zwolle en van Winterswijk tot Arnhem, aankloppen bij Vizier met de vraag hen te helpen bij inclusiever beleid. Daarvoor biedt het onderzoek ook handvatten, want een van de vragen is wat de doelgroep zelf denkt dat nuttig is. Het antwoord is: niet alleen uiterlijke zaken zoals een pride organiseren of een regenboogvlag ophangen, maar juist ook inhoudelijke tegemoetkomingen. “Bijvoorbeeld als de gemeente de kosten voor verandering van geslacht op je paspoort vergoed”, zegt Hasselt. Spierings vult aan: “Onze monitor laat zien dat zo’n maatregel breed gedragen wordt, ook door de mensen voor wie dit niet persoonlijk relevant is.”

En als je toch een pride wilt organiseren (‘ook superbelangrijk’), doe dat dan niet alleen in het centrum, maar juist ook in de buitenwijken. “Juist in die buitenwijken voelen mensen zich het meest onveilig, dus daar is positieve zichtbaarheid belangrijk”, vertelt Hasselt. “In grote steden gebeurt dat ook steeds meer.”

De laatste monitor legde ook knelpunten in de zorg bloot. Zo raakt transzorg en prepzorg (anti-hiv-medicijn) tussen wal en schip nu de verantwoordelijkheid tussen huisarts, GGD en andere zorgverleners niet altijd duidelijk is. “Ik krijg van gemeenten terug: dat wisten we niet, dat gaan we met de regio oplossen”, vertelt Hasselt. “Ik zie niet zozeer onwil bij gemeenten, maar wel onwetendheid. Daarom hebben de data uit ons onderzoek veel impact. Het helpt gemeenteambtenaren als ze hun beleid kunnen baseren op inzichten uit de wetenschap. Onze harde data kunnen ze benutten in het gesprek met hun raad of college.”

‘Gelijke behandeling voor vrouwen en lhbtiqa+’ers geldt als doorgeslagen woke’

Is de lhbtiqa+-doelgroep niet een niche als het gaat om gendergelijkheid? Integendeel, zeggen Spierings en Hasselt. Als je over gendergelijkheid spreekt, zoals in het vijfde duurzaamheidsdoel, kun je het niet enkel meer over vrouwen en meisjes hebben, want gender is breder. “Bij de totstandkoming van de Nederlandse Wet gelijke behandeling is daar ook veel over gesproken, met als gevolg dat homoseksualiteit ook onder discriminatie naar geslacht valt, namelijk discriminatie op het geslacht van je partner”, vertelt Spierings. “Verder zijn niet-cisgendergroepen nog meer dan vrouwen het haasje. Het is geen wedstrijd en er moet ook aandacht zijn voor zaken als femicide en ongelijke beloning. Maar je mag en moet gender echt breder trekken.”

Bovendien, vult Hasselt aan, is het opvallend dat mannen schitteren door afwezigheid bij de targets van SDG5. “Mannen hebben ook een emancipatieslag te maken. Het is best zwaar om af te wijken van maatschappelijke verwachtingen over mannen die sterk en stoer en kostwinner zijn.” Spierings knikt en verwijst naar cijfers over suïcide: zelfdoding komt wereldwijd onder mannen ruim twee keer zo vaak voor als onder vrouwen.

Als het gaat om een duurzamere en betere wereld, zou het bij deze SDG moeten draaien om jezelf mogen zijn zonder angst voor vervolging, geweld of uitsluiting. Jezelf mogen zijn ongeacht je genderidentiteit, dus of je nu cisman, cisvrouw, transman, transvrouw of non-binair bent. En ja, dan mag hun monitor zich beperken tot een kleine doelgroep op een ultraklein stukje aarde, maar hij is wel betekenisvol. “Onze monitor is een spiegel die laat zien dat veel mensen niet zichzelf kunnen zijn”, stelt Hasselt. Daar verandering in brengen is wat hen beiden drijft. “Dat iedereen een plek heeft en gelukkig kan zijn”, zoals Spierings het verwoordt.

Dat begint met goede wet- en regelgeving. Iets wat in veel landen ter wereld nog lang niet het geval is. Zo is homoseksualiteit in 62 landen nog steeds strafbaar (zie kader Genderongelijkheid in de wereld). “Maar wettelijke regels alleen zijn onvoldoende”, stelt Spierings. “Je moet ook dominante normen en structuren aanpassen, zodat er meer ruimte is voor mensen die anders zijn. Mijn leerstoelonderzoek gaat over hoe je dat kunt bevorderen en waar weerstand zit. Die weerstand zit vaak in het idee van veel mensen dat hen dingen worden afgepakt.”

Andrew Tate, de misogyne influencer die mannen leert om weer ‘echt’ man te zijn en vrouwen onder de duim te houden, is een extreem voorbeeld van die weerstand, evenals bewegingen als de tradwives (vrouwen die een traditionele rolverdeling bepleiten) of de incels (mannen die het feminisme de schuld geven dat ze vrijgezel zijn). Maar weerstand kan ook minder opvallend zijn en zich in kleinere dingen verstoppen. Bijvoorbeeld de impliciete druk op homo’s en lesbo’s niet zo te koop te lopen met hun anders-zijn of vragen aan vrouwen hoe ze toch een drukke baan weten te combineren met een gezin.

Daarnaast kijkt Spierings naar intersectionaliteit, oftewel hoe verschillende kenmerken van mensen samenhangen. “Het zijn van lhbtiqa+ is voor vrouwen anders dan voor mannen. En ook anders voor moslims, christenen en mensen zonder godsdienst. Ik onderzoek hoe dat werkt en hoe dat samenhangt met grotere maatschappelijke ontwikkelingen.”

Kantelpunt
Lang was er, in elk geval in westerse landen, een opwaartse trend in gelijke rechten voor vrouwen en voor lhbtiqa+’ers. Het homohuwelijk en abortus werden in steeds meer landen legaal, de arbeidsmarktparticipatie van vrouwen nam toe, in de publieke opinie had een vrouw verkrachting niet langer aan zichzelf te danken en geslachtsverandering werd vergoed. Maar de laatste jaren ziet Spierings in diverse onderzoeken de internationale discriminatiecijfers weer groeien en de acceptatie van anders-zijn slinken.

Dat kantelpunt schrijft hij toe aan het veranderende politieke klimaat, waarin een populistische agenda steeds gewoner wordt en conservatief rechts een grotere stem krijgt. Gelijke behandeling voor vrouwen en lhbtiqa+’ers geldt als doorgeslagen woke. “Hoewel we wettelijk veel verder zijn dan in de jaren zeventig, leven we in een minder zorgvrije tijd op dit thema. Dat zie je terug in de houding tegenover niet-cisgroepen en de weerstand tegen zaken als genderneutrale toiletten en gekleurde zebrapaden en ‘al die andere verschrikkelijke dingen’ die mensen worden aangedaan. Die elite drukt dit door tegen de wil van het volk in, heet het dan. Om die weerstand te doorbreken, moet je lhbtiqa+-issues zien los te koppelen van het populisme. De meeste Nederlanders wensen lhbtiqa+ eigenlijk geen onveiligheid toe.”

De vele desinformatie via sociale media en internet stookt dat vuurtje nog verder op. “Je ziet dat jongeren die veel op sociale media zitten, negatiever zijn over homoseksualiteit en transgenders.” Dat vraagt om meer bewustwording en meer aandacht voor digitale geletterdheid. Al met al is een mensvriendelijke wereld voor iedereen volgens hen voorlopig nog niet in zicht. In plaats van moedeloos te worden, zet dat Hasselt en Spierings alleen maar aan om door te gaan met onderzoek en het leveren van data en inzichten. “Ik heb niet de illusie dat de wereld meteen verandert door ons onderzoek”, zegt Spierings. “Maar het zijn wel allemaal kleine steentjes die bijdragen aan verandering.”

Kunstblik: Rosie the Riveter | J. Howeard Miller

 

Vanwege de vele mannen in het leger was er tijdens de Tweede Wereldoorlog in de Verenigde Staten, maar ook in Groot-Brittannië en Australië, een groot tekort aan arbeidskrachten. Dit werd grotendeels opgevangen door vrouwen aan het werk te zetten in de fabrieken en op scheepswerven. In 1942 werd deze ontwikkeling bezongen in een lied met de titel Rosie the Riveter en twee jaar later stond ze centraal in een Hollywoodfilm. Het bekendste beeld van Rosie the Riveter (klinknagelmonteur) is van J. Howard Miller, die het in 1942 ontwierp voor Westinghouse Company in Pittsburgh. Model was de destijds 22-jarige Frances Mauro Masters.