13 ‘Met alleen rapporten schrijven redden we de wereld niet’
SDG 13: Klimaatactie
Neem dringend actie om klimaatverandering te voorkomen, kennis hierover te vergroten en grip krijgen op wereldwijde problemen.
De wereldwijde klimaatcrisis vraagt om ‘dringende actie’. Microbioloog Marjan Smeulders kan niet anders dan dat zeer serieus nemen. En daarom is ze actief bij Scientists for Future en Scientist Rebellion om de urgentie van adequaat klimaatbeleid zoveel mogelijk onder de aandacht te brengen. Politiek filosoof Mathijs van de Sande prijst de burgerlijke ongehoorzaamheid van de klimaatactivisten. ‘De geschiedenis leert ons dat je alleen zo grote kantelingen teweeg kunt brengen.’
Het voelt voor Marjan Smeulders weleens of ze er een derde ‘baan’ bij heeft. Naast haar werk als onderzoeker aan de Radboud Universiteit en haar gezin spendeert ze veel tijd aan actievoeren. Dan pakt ze bijvoorbeeld zaterdagochtend de trein naar Den Haag om vervolgens plaats te nemen op het asfalt van de A12 nabij het Malieveld. Het is een bewust gekozen locatie, want aan de ene kant zie je het ministerie van Economische Zaken dat kwistig subsidies uitdeelt aan fossiele bedrijven als Shell Nederland en Tata Steel, en aan de andere kant de Tweede Kamer die dit beleid goedkeurt. “Fossiele subsidies staan haaks op de klimaatafspraken van Parijs”, verklaart Smeulders. Want daar is in 2016 het akkoord getekend, óók door Nederland, om de opwarming van de aarde te beperken tot anderhalve en maximaal 2 graden.
Smeulders vindt het onbestaanbaar dat landen zo laconiek met dat akkoord omgaan. Door haar werk op de afdeling microbiologie is ze bekend met wat de uitstoot van de broeikasgassen CO2 , methaan en lachgas aanricht op onze planeet. “Dat is dramatisch. Er is wetenschappelijke consensus over wat klimaatverandering voor het leven op onze aarde betekent.” Niks doen is voor haar dan ook geen optie. “Als je huis in brand staat, kom je in actie. Nu staat de aarde in brand.”
Burgerlijke ongehoorzaamheid
Smeulders kan zich nog goed herinneren wanneer bij haar het actievuur ontvlamde. “Ik moest college geven over de koolstofkringloop en net op die ochtend kwam het IPCC-rapport uit, waarin stond dat bij anderhalve graad opwarming alle koraalriffen verdwijnen. Ik vond het zo shocking dat we als maatschappij hebben besloten dat we die koraalriffen wel kunnen opofferen. Ik dacht: we kunnen als wetenschapper rapporten blijven schrijven, maar dat gaat niet de verandering brengen die we nodig hebben. Daarmee redden we de wereld niet.” Ga maar na, in 1972 (“mijn geboortejaar”) verscheen het rapport Limits to Growth van de Club van Rome en in 1990 het eerste IPCC-rapport. “We zijn nu ruim vijftig jaar verder en de uitstoot van broeikasgassen is alleen maar sneller toegenomen.”
Wel nam in die vijftig jaar het klimaatactivisme toe, zij het vooral in het laatste decennium. Zo startte Greta Thunberg in 2018 de internationale jeugdbeweging ‘Fridays for Future’ met de welbekende klimaatmarsen. Verder lobbyen steeds meer groeperingen om bedrijven en instellingen ertoe te bewegen duurzamer te werken. Ook Smeulders is bezig met deze advocacy: brieven sturen naar en gesprekken voeren met beleidsmakers, instellingen en bedrijven. Vanuit de werkgroep Fossil Free Finance van Scientists for Future (S4F) wisten zij en andere wetenschappers bijvoorbeeld met succes pensioenfonds ABP te bewegen om uit fossiele fondsen te stappen. Ook schreven ze een open brief, ondertekend door honderden wetenschappers, tegen nieuwe gasboringen door ONE-Dyas in de Noordzee boven Schiermonnikoog.
Later werd Smeulders ook actief bij Scientist Rebellion (SR), waarbij het actievoeren varieert van overleggen en discussies organiseren tot en met straatacties en blokkades, dat laatste vaak samen met Extinction Rebellion (XR). Vooral met die blokkades trekken ze veel (pers)aandacht. Politiek filosoof Mathijs van de Sande, die onderzoek doet naar actievoeren in heden en verleden, spreekt van een terugkeer van burgerlijke ongehoorzaamheid en dat bedoelt hij positief. In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw was het in Nederland gangbaar – denk aan de vredesbeweging en antikernenergiebeweging – maar sindsdien bleef het veelal stil op straat. “Dankzij de klimaatactivisten is burgerlijke ongehoorzaamheid weer genormaliseerd. Ze laten zien wat burgers kunnen en mogen doen om beleid aan te klagen.”
Van de Sande verwijst naar de Amerikaan Henri David Thoreau, die de term burgerlijke ongehoorzaamheid heeft gemunt. “Thoreau weigerde een aantal jaren belasting te betalen, omdat slavernij destijds nog een praktijk was en hij niet langer financieel wilde bijdragen aan dat systeem. Hij werd gearresteerd en schreef een artikel over het recht van burgers om zich te verzetten tegen de staat.”
Doel van burgerlijke ongehoorzaamheid is door het overtreden van de regels aandacht te trekken voor een publieke zaak. “Veel grote maatschappelijke kantelpunten zijn bewerkstelligd door burgerlijke ongehoorzaamheid”, stelt Van de Sande. Voorbeelden zijn de acties van de suffragettes voor vrouwenkiesrecht, de zwarte burgerrechtenbeweging, waarbij bijvoorbeeld Rosa Parks in de bus weigerde op te staan voor een wit iemand, of de antikolonialistische acties van Kick out Zwarte Piet. “Allemaal legden ze met hun acties de vinger op de zere plek.” Er moet eerst iets knarsen en schuren alvorens de publieke opinie gaat kantelen.
Radicaal?
Smeulders vindt actievoeren niet per se prettig. “Ik doe het niet voor mijn lol, maar omdat het nodig is.” Ze kreeg bij SR een actietraining om te weten wat haar rechten zijn, vooral in contacten met de politie. “Volgens het demonstratierecht is de politie er om demonstraties te faciliteren, niet om ze tegen te houden. Ook bij onaangekondigde blokkades mogen ze je niet zomaar wegslepen. Pas als de burgemeester de demonstratie verbiedt mag de politie gaan vorderen en waarschuwen: ‘Je mag hier niet zijn en je moet weggaan.’ Pas na drie keer tevergeefs vorderen, mogen ze ons arresteren. Sommige actievoerders bieden dan vreedzaam verzet door zich slap te laten hangen. Maar dat doe ik niet, ik loop altijd mee. Want de politiemensen pakken je nogal eens akelig vast, ze tillen je bijvoorbeeld bij je oren of neus omhoog. Ik heb genoeg mensen gezien die gewond zijn geraakt door politiegeweld.”
Toch gaan zij en de andere activisten van SR en XR door. “We moeten de aandacht blijven trekken en ervoor zorgen dat de politiek niet weg kan kijken. Iedere keer moeten we iets nieuws, iets radicalers verzinnen om de aandacht op de klimaatnoodtoestand te houden. Acties samen met musici, met of tegen musea, op de stoep van bedrijven en organisaties zoals Energie Beheer Nederland. Bizar eigenlijk. Het is de grootste crisis die de mensheid ooit heeft meegemaakt, maar er wordt totaal niet naar gehandeld.”
“Ik zou uitkijken om SR en XR te beschrijven als radicaal”, reageert Van de Sande. “Zo radicaal zijn jullie acties nog lang niet. Binnen het huidige politieke discours mogen ze soms als terroristisch afgeschilderd worden, maar historisch gezien is dat onzin.” Hij verwijst naar de suffragettes die ook bommen gooiden en de militante beweging van Malcolm X. Of naar het saboteren van bedrijven, zoals het bevrijden van dieren uit de bio-industrie door dierenactivisten of de aanvallen van RaRa op Makro-vestigingen vanwege banden met het toenmalige apartheidsregime van Zuid-Afrika.
Van de Sande noemt XR in colleges juist vaak als voorbeeld van democratisering. “XR valt onder wat juristen en filosofen de liberale notie van burgerlijke ongehoorzaamheid noemen. Daarbij handel je publiekelijk en zichtbaar en leg je rekenschap af over waarom je de wet overtreedt. Dit betekent vaak ook dat activisten meewerken aan hun eigen arrestatie en vervolging. Rechters zien zich dikwijls voor een dilemma gesteld: enerzijds mag de wetsovertreding niet, en kunnen activisten dus veroordeeld worden. Tegelijkertijd zijn ze terughoudend met het bestraffen van geweldloze actievoerders, want daarmee zouden ze het recht van mensen om te demonstreren ondergraven. De klimaatactivisten die soep gooiden naar Vermeers ‘Meisje met de Parel’ zijn om die reden wel schuldig bevonden, maar zonder strafoplegging.”
Rechtvaardigheid
De vraag is of deze liberale burgerlijke ongehoorzaamheid voldoende is of dat er radicalere acties nodig zijn. Van de Sande neigt naar het laatste. Hij verwijst naar het boek A Theory of Justice van John Rawls. “Volgens hem is burgerlijke ongehoorzaamheid alleen betekenisvol in een liberale rechtsstaat. Ze stelt namelijk niet de principes van het systeem zelf ter discussie, maar alleen de onrechtvaardige uitvoering ervan in de praktijk. Maar de uitbuiting van de aarde noopt tot institutionele veranderingen.” Smeulders knikt. “Ja, dat moet, vrees ik. Het kapitalistisch systeem is immers gebaseerd op uitbuiting van de aarde en van mensen en daarmee intrinsiek onrechtvaardig. Financiële instellingen zoals investeerders, banken, pensioenfondsen en verzekeraars hebben een grote verantwoordelijkheid om de geldstromen om te buigen van fossiel naar duurzaam en in lijn met het Klimaatakkoord van Parijs.”
Daarnaast is er nood aan een breder verhaal, benadrukken beiden. “Bij andere maatschappelijke kwesties is het eenvoudiger om de oneerlijkheid van de wetspraktijk te laten zien. Maar bij klimaatschade is dat lastig zichtbaar te maken. Mensen in Nederland voelen de effecten ervan nog niet in hun persoonlijk leven”, aldus Smeulders. “Dat laat zien waarom de klimaatbeweging niet op zich kan staan”, vult Van de Sande aan. “Ze moet gaan over maatschappelijke rechtvaardigheid in het algemeen. Veel groene politieke partijen doen dat nog te weinig. Ze hebben geen verhaal over het klimaat waarin ook mensen uit de werkende klasse zich kunnen herkennen. Maar dat is wel heel belangrijk.”
“Dat is de reden waarom wij toenadering tot de vakbond hebben gezocht”, vertelt Smeulders. “Je hebt een bredere laag van de bevolking nodig om verandering te bewerkstelligen.” Ja, beaamt Van de Sande, maar kom dan wel met een goed verhaal. “Mensen horen nu vooral wat ze allemaal niet meer mogen doen. Maar je moet ook aansprekende toekomstbeelden schetsen. Vakbonden zouden bijvoorbeeld kunnen inzetten op arbeidsduurverkorting, zoals een vierdaagse werkweek. Dat is een voorbeeld van een perspectief over hoe het rijke groene leven eruit zou kunnen zien.”
‘Als je huis in brand staat, kom je in actie. Nu staat de aarde in brand’
Vooralsnog is die groene toekomst nog ver weg. Zet al dat actievoeren wel zoden aan de dijk? “Dat is altijd moeilijk te beoordelen, maar nogmaals: niets doen is geen optie”, zegt Smeulders. “Het zijn telkens speldenprikjes: we komen met onze acties veel in het nieuws en krijgen toegang tot politieke beleidsmakers. Ook verschuift de publieke opinie. Het merendeel van de Nederlandse bevolking wil nu meer klimaatmaatregelen.”
Ze vindt het bovendien haar taak als wetenschapper. “Als wij niet de daad bij het woord voegen en laten zien dat het urgent is om iets te ondernemen tegen klimaatverandering, hoe kun je dan verwachten dat anderen die urgentie zien? Vaak hoor je dan dat je als wetenschapper neutraal moet zijn, maar dat is incorrect en is in het verleden ook nooit geweest.” Ja, het beoefenen van de wetenschappelijke methode doen ze zo neutraal mogelijk. Maar de onderzoeksonderwerpen zijn nooit neutraal, maar altijd bepaald door (maatschappelijke) relevantie en ook door financiering. “Als academici hebben we ‘the privilege to know’, maar daarmee ook ‘the duty to act’. Darwin kwam op voor dierenrechten en Einstein was een vredesactivist.” Dus ja, daarom zit Smeulders in haar witte labjas op het asfalt. “Met die labjas, met onze positie als wetenschapper, steunen we ook andere actievoerders. Want nog al te vaak worden die weggezet als nietsnutten en gekkies.”
“Wetenschap is nooit vrijblijvend”, zegt ook Van de Sande. “Dat wordt ook gezegd als je promoveert: die titel geeft je rechten, maar ook maatschappelijke plichten.” Hij wil bij de vraag naar de invloed van actievoeren ook graag kanttekeningen maken. “De neiging is snel om te zeggen: ‘actievoeren heeft geen enkele zin’. Dat zie je bij de klimaatacties, maar bijvoorbeeld ook destijds bij de Arabische Lente: wat is hun plan dan, gaat dit zin hebben? Wat me als onderzoeker bezighoudt, is of dat wel de enige manier is om protest te beoordelen. Natuurlijk is de uitkomst belangrijk. Maar tegelijkertijd omvat de ervaring van protest veel meer, namelijk dat je je ergens voor inspant en je ermee engageert. Dat je iets doet aan iets dat existentieel bedreigend is. In die zin kan protest een bron van empowerment, van identificatie en van zingeving zijn.”
Daarom gebruikt Van de Sande liever het woord impact dan invloed of succes. “Succes is heel instrumentalistisch, maar impact gaat over hoe iets resoneert in de samenleving. En de impact van dit soort klimaatactivisme is best groot op dit moment. Dankzij SR en XR is klimaat nog steeds een thema, ook in deze tijd waarin de politieke wind uit een andere hoek waait.”
Verband met andere SDG’s
> SDG 8: Eerlijk werk en economische groei
> SDG 12: Verantwoorde consumptie en productie
“Activisme, en in het bijzonder burgerlijke ongehoorzaamheid, heeft een belangrijke rol gespeeld in het verbeteren van de arbeidspositie van veel mensen. Van ons recht op een waardige behandeling als werknemer tot het recht op staken – allemaal vinden ze hun oorsprong in het feit dat arbeiders soms ook buiten de lijntjes durfden te kleuren en de barricades opgingen om hun positie te verbeteren. Ik denk dat hedendaags klimaatactivisme hieraan ook veel kan bijdragen, want duurzame productie en consumptie zijn vaak ook prettiger en veiliger voor werkende mensen – arbeidersstrijd en klimaatstrijd hebben in dat opzicht veel gemeen. Tegelijkertijd ook een kritisch punt: te eenvoudig wordt aangenomen dat een betere wereld alleen te realiseren is door te streven naar duurzame economische groei. Terwijl het misschien juist de vanzelfsprekendheid van het voortdurende streven naar groei – of beter: de groei van groei – is die we kritisch moeten bevragen. Een eerlijkere economie en betere behandeling van werkende mensen veronderstelt dat we radicaal andere waarden en criteria moeten gaan hanteren. Het is voorspelbaar, maar jammer dat deze SDG zo beperkt is geformuleerd. Daarmee houdt het bepaalde gevestigde belangen buiten schot en verliest het veel van haar politieke potentieel.” (Mathijs van de Sande)
Inspiratiebronnen
Kijk: Dead Zones | documentaire van Suzette Bousema, 2025
“Ik vind het inspirerend hoe Suzette Bousema met haar kunst moeilijke wetenschap inzichtelijk maakt voor een breed publiek. Met haar project Dead Zones werkte ze bijvoorbeeld samen met Caroline Slomp, mijn collega bij microbiologie. Wij doen onderzoek naar het verdwijnen van zuurstof en daarmee van het leven in kustwateren. Oorzaak is het te veel aan stikstof dat onder meer door de landbouw wordt uitgestoten en via sloten en rivieren in de zee belandt. Daar zorgt het voor enorme groei van algen en cyanobacteriën. Als al die biomassa doodgaat en verteert, verbruikt dat alle zuurstof. Met haar zeewierfilter laat Suzette een mogelijkheid zien om met zeewier het teveel aan stikstof uit te filteren en zuurstof toe te voegen. Het zeewier moet dan wel geoogst worden.” (Marjan Smeulders)
Kijk: The Worker’s Maypole. An Offering for May Day 1894 | Andrea Bowers, 2015 | Tate Modern, Londen
“In Tate Modern in Londen liep ik tegen dit kunstwerk van Andrea Bowers aan. ‘The Worker’s Maypole. An Offering for May Day 1894’. Het is een remake van een illustratie die de Britse kunstenaar Walter Crane maakte voor het socialistische tijdschrift Justice. Zijn illustratie toont een meiboom waar een groep arbeiders omheen danst. Aan de boom zijn linten bevestigd, waarop belangrijke eisen van de arbeidersbeweging te lezen zijn, zoals ‘eight hours’, ‘leisure for all’ en ‘employers’ liability’. De meiboom verwijst naar de mei- of voorjaarsfeesten zoals werkende mensen die altijd gevierd hebben, maar ook naar de Eerste Mei – sinds eind negentiende eeuw dé feestdag van de internationale arbeidersbeweging. Bowers heeft de tekening opnieuw gemaakt, maar dit keer met dezelfde middelen die hedendaagse activisten vaak gebruiken om hun boodschap kenbaar te maken: zwarte markeerstift en oude kartonnen dozen. Met hun keuzes voor bepaalde beelden, symbolen en materialen plaatsen Crane en Bowers hun protestkunst dus heel nadrukkelijk in een lange traditie van sociale strijd. Wat het voor mij uitdrukt, is dat het repertoire en de esthetiek van protestbewegingen weliswaar voortdurend veranderen, maar tegelijkertijd ook steeds teruggrijpen op de voorbeelden en ervaringen van voorgaande generaties.” (Mathijs van de Sande)
Lessuggestie
Zijn demonstraties en andere acties verenigbaar met de neutraliteit van de wetenschap? Dat is de urgente vraag die het interview met Marjan Smeulders en Mathijs van de Sande oproept. Van de Sande ziet acties van bijvoorbeeld Extinction Rebellion als een voorbeeld van democratische participatie. In de politiek gaan juist stemmen op om demonstraties aan banden te leggen, onder meer omdat ze een te groot beroep doen op de politiecapaciteit en daarmee andere taken van de politie in de weg zitten.
Kunstblik: The Weather Project | Olafur Eliasson
Olafur Eliasson (* 5 februari 1967, Kopenhagen) is van IJslandse afkomst en bracht een groot deel van zijn jeugd op IJsland door. Van 1989 tot 1995 studeerde hij aan de kunstacademie in Kopenhagen. Centraal in zijn werk staan techniek en natuurkundige fenomenen als beweging en reflectie. In 2003 realiseerde hij in Tate Modern in Londen The Weather Project. In dit enorme werk installeerde hij spiegels op het plafond, waarin niet alleen de bezoekers werden weerspiegeld, maar ook een halfronde schijf met lampen in zuiver geel licht. Met een benevelingsinstallatie werd het zicht bovendien diffuus en ervoeren de bezoekers de schijf als de binnenschijnende zon.
