3 ‘Er zit zoveel leed in het systeem’

Werken aan gezondheid is meer dan mensen beter maken. Het is ook en vooral zorgen dat mensen kunnen leven op een gezondere aarde. Vanuit die gedachte werkt onderzoeker en intensivist Hugo Touw aan een betere en duurzamere gezondheidszorg. ‘Er komen mensen op de IC die veel te lang op hulp hebben gewacht.’ Touw gaat op pad met Wendy Broeren, in GGD Gelderland Zuid dagelijks doende met de gezondheidszorg voor mensen die op straat moeten leven. ‘Hier word je dus letterlijk ziek van.’

Intensivist Hugo Touw hoeft niet lang na te denken met welke samenwerkingspartner hij ‘het veld’ in wil om zijn inzet voor goede gezondheid en welzijn te illustreren: met Wendy Broeren, bij de regionale GGD belast met de zorg voor de mensen die noodgedwongen op straat moeten leven. Touw en Broeren spreken af onder de Waalbrug in Nijmegen, een van de werkgebieden waar Broeren haar rondes maakt om ‘haar’ mensen aandacht te geven. Aan de uiterste rand van de vlakte onder de brug valt haar oog op een slaapzak. Ligt er ook nog iemand onder? “Dat kan eigenlijk niet”, zegt Broeren. “Als het licht wordt, moeten de daklozen hun slaapplek verlaten. Anders veegt de politie ze wel weg.”

Ze gaat een kijkje nemen en treft onder de slaapzak een man aan. Ze kent hem – hij heet Adam – zoals ze alle daklozen kent. Na een praatje kan ze een taak toevoegen aan haar werklijst: Adam hoort hier weliswaar niet te liggen, maar heeft geen toegang meer tot de dagopvang, vanwege een opgelegde schorsing van vier maanden na een geweldsincident in de opvang. “Vier maanden is wel erg lang”, zegt Broeren. Ze neemt zich voor bij de opvang te informeren of die termijn wel klopt. “Misschien zijn het maar vier weken en heeft Adam het niet goed begrepen. Als dat zo is, koppel ik dat zo snel mogelijk bij hem terug. Hier kun je toch niet de hele dag blijven liggen.”

Hugo Touw mengt zich bij Adam en Broeren. Medische zorg hoeft hij nu niet te verlenen, maar hij grijpt de kans om de mens te zien achter de patiënten die hij in zijn dagelijks werk pas tegenkomt op een bed op de intensive care. Regelmatig biedt het Radboudumc zorg aan de mensen die dakloos zijn, ook al zijn ze onverzekerd en is een bed peperduur. Touw staat stil bij een man die op straat leefde en momenteel een ic-bed bezet. “Vaak ligt zo iemand er een paar weken. Het zijn doorgaans zorgmijders, of ze weten soms niet dat ze zonder verzekering toch de hulp kunnen krijgen van huisartsen of van ons ziekenhuis. Dan zijn ze te laat, terwijl op tijd een kuur met antibiotica veel leed had kunnen voorkomen.” Het is voor Touw belangrijk om ook nu weer met eigen ogen te kunnen zien waar ‘zijn’ patiënten vandaan komen. “Ik wil terug naar de bron. Precies op deze plekken moeten we de problemen zien op te lossen. Er zit zoveel leed in het systeem.”

Broeren wordt voor even een daklozengids, loodst langs de voor haar bekende plekken. Bij de brug kijkt ze tijdens haar dienstrondes met een verrekijker over de Ooijpolder, turend naar tentjes. In het talud bij de opgang van de Waalbrug wijst ze naar een open plek, onzichtbaar voor de talloze en achteloze voorbijgangers. “Daar staat vaak een tentje, de vrouw is nu weg.” Hugo gaat nu ook beter kijken en wijst op een stoel in een open plek in de begroeiing. “Leeft daar ook iemand?” Ziekmakend, luidt het oordeel. Ja, ook daar leeft iemand, weet Broeren: ze kent haar pappenheimers en weet de getallen: alleen al Nijmegen telt 180 mensen op de ‘buitenslaperslijst’ (eind 2023).

Toegankelijke gezondheidszorg
Hugo Touw en Wendy Broeren hanteren een brede kijk op gezondheidszorg, lees: het is meer dan alleen mensen beter maken. Dit raakt aan SDG nummer 3 (‘goede gezondheid en welzijn’), een ambitie met een hele reeks doelen. Wendy Broeren is met name gecharmeerd van het streven naar ‘algemeen toegankelijke gezondheidszorg en ontwikkeling’. “Ik ben toch opgeleid met de waarde dat de zorg voor iedereen gelijk moet zijn, ongeacht wie je bent of uit welk land je komt. Iedereen moet de zorg kunnen krijgen die nodig is.” Het leven op straat is een spiraal naar beneden: “Laatst maakten we mee dat een kind werd geboren met ouders die op straat leven. Hoe kun je dan gezond opgroeien, gezond eten?” Ze weet van menig dakloze met heel beroerde gebitten, die zich almaar niet laten behandelen. “Als ze al een potje kunnen koken, kunnen ze het eten niet kauwen vanwege de pijn in de mond.”

Hugo Touw beaamt: het geeft precies aan wat hij bedoelt om de zorg aan te pakken bij de wortel: “Tijdig behandelen voorkomt escalatie in de behandeling, en dat moet voor iedereen kunnen gelden. Het voorkomt leed en bespaart geld. De beste preventie is om te voorkomen dat mensen dakloos worden.” Cijfers wijzen uit dat wereldwijd een miljard mensen leed ondergaan omdat ze geen adequate toegang hebben tot de gezondheidszorg.

En dat zijn dus tevens de mensen die moeten leven in een wereld die juist ziek máákt, zoals de daklozen onder de Waalbrug. Goede zorg maakt niet alleen deze mensen beter, maar vermindert ook problemen in de samenleving, zo wijst Touw op de overlast op straat en diefstal. “Als de basis op orde is, kun je dit voorkomen. Iedereen moet genoeg geld en mogelijkheden krijgen voor een dak boven je hoofd en om gezond te kunnen eten. Er gaan zelfs in dit land kinderen naar school zonder een goed ontbijt. Dat is oneerlijk.”

“De verwaarlozing van deze mensen is ook een verlies aan potentieel”, zegt Broeren. “Je moet alle mensen in hun kracht willen zetten. Ook ogenschijnlijk verwarde mensen hebben hun kwaliteiten.” Op het rondje onder de Waalbrug loopt ze af op een man met een papierprikker in de hand. Een klus waarmee hij een paar dagdelen per week geld verdient, maar die hij ook verricht om zichzelf bezig te houden. “Dat is Theo, die is hier vaak aan het werk om onze rotzooi op te ruimen.”

Het pleidooi om iedereen de zorg te bieden die nodig is, lijkt tegenstrijdig te zijn met de al overbelaste zorgsector. Touw ziet dit echter anders: tijdige zorg voor mensen die zorg mijden en voor degenen die moeilijk toegang hebben tot hulp, is relatief goedkoop. Bovendien is er veel vermijdbare zorg, die kan worden voorkomen als mensen gezonder eten, goed onderdak hebben en meer bewegen of minder roken. Daarbovenop komt de onnodige zorg in het huidige systeem, merkt Touw op.

“Zulke zorg is voor de patiënt vaak niet passend en zelfs belastend.” Zorg indammen heeft een dubbel voordeel, zegt Touw. De zorgsector draagt namelijk aanzienlijk bij aan milieuschade, zoals de CO₂-uitstoot, de enorme hoeveelheden afval en de medicijnresten in het milieu. “Door efficiënter te werken, kunnen we zowel de zorgkosten als de milieuschade verminderen, en zo de bespaarde middelen inzetten voor daadwerkelijke gezondheidswinst.”

Hoop en volharding
Wie leeft op straat ervaart de grieven van het weer aan den lijve, de schommelingen in het klimaat, de hittegolven of aanhoudende regens als aanslag op lijf en goed. Gezondheid of ziek worden heeft vele vaders, een alomvattendheid die is gemunt onder de titel ‘planetary health’ (zie kader). Dit principe verknoopt de gezondheid van de mens met de (on)gezondheid van de planeet, denk aan klimaatverandering, vervuilde lucht of verlies van biodiversiteit. Volgens dit beginsel is de aanpak van gezondheid ook – en vooral – het terugdringen van aan klimaat gerelateerde gezondheidsschades.

Het laatste rapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) voorziet aan het einde van de eeuw, bij een scenario van hoge uitstoot, meer dan negen miljoen extra doden wereldwijd, ook als gevolg van hitte- en koudestress – een becijfering die volgens andere studies te hoog is ingeschat. We lezen nog even mee met het genoemde IPCC-rapport: ‘Circa 3,3 tot 3,6 miljard mensen leven in omstandigheden die zeer kwetsbaar zijn voor klimaatverandering.’ Als ‘indirecte gezondheidseffecten’ wijst het rapport onder meer op infectieziekten en ondervoeding. De Wereldgezondheidsorganisatie WHO noemde in weer een ander rapport (uit 2022) klimaatverandering ‘de grootste gezondheidsdreiging voor de mensheid’, ook in relatie tot aanhoudende armoede. Ook deze kwalificatie geniet nog geen wetenschappelijke consensus, al lijdt het geen enkele twijfel dat klimaatverandering zeer serieuze risico’s voor de menselijke gezondheid met zich meebrengt.

‘Trek geen sprintjes als je weet dat je een marathon moet lopen’

Problemen met gezondheid zijn dermate verknoopt met het systeem, met klimaat en sociale rechtvaardigheid, dat voor hoop nauwelijks nog plaats lijkt te zijn. “Het lijkt inderdaad soms dweilen met de kraan open”, zegt Broeren bij de rondgang langs de tentjes en slaapzakken nabij de Waalbrug. Koester je zegeningen, zo memoreert ze haar bijstand aan een man die ze op straat aantrof met aanhoudende hoofdpijn. Ze wist de man door de zorgketen te loodsen, waarbij een fatale hersentumor werd gediagnosticeerd. Weer een halte verder hielp ze de man, dankzij een welwillende woningbouwvereniging, aan een woning. “De vereniging had een seniorenwoninkje over, daar kon hij terecht en heeft hij nog drie maanden waardig kunnen leven.” Twee mensen stonden aan zijn graf, naast Wendy ook de dochter van de man. “Je kunt soms heel veel betekenen, en daar denk ik dan weer aan als het werk je moeilijk valt.”

Hoop hangt voor Hugo Touw samen met zelfinzicht, plus een inzicht in de complexiteit van de materie. Dit bewustzijn voorkomt dat je je eigen teleurstellingen organiseert, zegt hij: “Werken aan een duurzame wereld is geen sprintjes trekken, het is een marathon, het vraagt om volharding.”

Bed en behandeling
“Binnen mijn eigen vakgebied doe ik wat ik kan, maar de wereld verander je niet in je eentje.” Dit zegt Wendy Broeren. Op tafel ligt de vraag wie ze als eerste nodig heeft om mee samen te werken, om samen de daklozen van straat te krijgen. Natuurlijk werkt ze al samen met de politie om te zorgen voor een coulant optreden bij het verwijderen van slaapplekken, en met zorgverleners, en met het Radboudumc, dat ruimhartig zijn deuren openzet om de al te gebutsten een bed en behandeling te bieden. Maar met de beleidsmedewerkers en politici in de gemeente is nog een wereld te winnen. Exemplarisch noemt ze een enquête van de gemeente onder de GGD-medewerkers en andere hulpverleners, over de ervaren overlast op straat. “Vijf gesloten vragen, hoog over de leefwereld van de mensen. Je merkt dat de mensen die dit hebben opgesteld niet weten over welke mensen ze praten. Ze doen geen enkele moeite om die te leren kennen.”

Hugo Touw: “De inzet is dat we de mensen die we opleiden tot deze beroepen empathie leren opbrengen, dat ze hun eigen vooroordelen aan de kaak stellen, zichzelf in de ander kunnen verplaatsen. De kwaliteit van beleid en van de zorgverlening kun je aflezen aan de manier waarop we omgaan met de meest kwetsbare mensen. Onze uitdaging is dat we het voor iedereen goed gaan regelen.”

Wendy Broeren: “De mensen die bijstand en hulp het hardste nodig hebben, trekken als laatsten aan de bel. Zorg er dus voor dat je als beleidsmaker naar de mensen toegaat, in plaats van ze te benaderen binnen de in de beleidskamers bedachte protocollen.” Zet de mensen samen, niet apart, roept Broeren op, wat ze illustreert met het speciaal onderwijs waarin tegenwoordig elke ‘afwijking’ in een eigen hokje wordt geplaatst. “Zet ze weer bij elkaar in de klas en laat ze elkaar helpen. Dit samenleven en elkaar ondersteunen gun ik ook onze daklozen.”

Hugo Touw: “Het is niet de eigen schuld van deze mensen, zoals het liberale beleid van de laatste jaren ons doet geloven. De hele samenleving is erop ingericht om duidelijk te maken dat de mensen die op straat leven niet welkom zijn. Maar het moet onze gezamenlijke verantwoordelijkheid zijn dat mensen niet meer op straat hoeven te leven.”

Broeren en Touw staan stil bij een van de straatprullenbakken, tegenwoordig met hellend dakje om te voorkomen dat voorbijgangers hier blikjes en flesjes op gaan zetten. Het omgekeerde zou moeten, luidt het oordeel: een extra zijbakje voor het statiegeldgoed, zodat daklozen niet langer in de bakken gaan graaien en zodoende glaswonden oplopen. “Een simpele maatregel”, zegt Touw.

Met wie wil Touw als eerste gaan samenwerken? Welke disciplines moeten aanhaken om het concept ‘gezonde-aarde maakt gezonde mensen’ uit te bouwen? “Ik denk niet als eerste aan verbinding met andere wetenschapsgebieden. We weten inmiddels wel genoeg. Het gaat er nu om dat we met z’n allen in actie komen. Deze universiteit heeft een krachtige slogan: ‘Je bent nodig’. Mooi, laat ons er dan voor zorgen dat alle studenten, in hun eigen rol, hieraan gaan bijdragen, en leren met wie ze slimme coalities moeten sluiten, nu en later.” En verricht je werk en studie niet alleen achter je bureau, roept Touw de studenten en collega’s toe. “We mogen wel wat vaker de straat op, en de barricades beklimmen.”

Kunstblik: Lust for Life | Giny Vos

 

Giny Vos (*1959) heeft zich als beeldend kunstenaar toegelegd op het maken van installaties, waarin licht vaak een vooraanstaande plek heeft. Door de omvang van die installaties krijgt ze veel opdrachten voor de openbare ruimte en in gebouwen. In Nederland is werk van haar te zien in onder meer Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Groningen, Leeuwarden, Amersfoort, Assen en Zwolle. Voor Museum Naturalis in Leiden maakte ze Lust for Life. Op een paneel van 8,5 bij 9,5 meter op de gevel lijken via zo’n 100.000 led-lampjes microben te krioelen, zoals ze normaal alleen met een microscoop zichtbaar zijn. Het besef dat dit allerkleinste onzichtbare leven het leven van mensen beïnvloedt, wordt zo treffend zichtbaar gemaakt.